maandag 7 januari 2013

Plaatsnamen en herkomstonderzoek

Bij genealogisch onderzoek stuit je regelmatig op plaatsnamen (toponiemen) waarvan je in eerste instantie geen flauw idee hebt waar je ze moet zoeken. Of je denkt het wel te weten en komt er later achter dat je er helemaal naast zat. 
Net als bij familienamen zijn ook plaatsnamen niet onveranderlijk. De spelling wijzigt in de loop van de eeuwen en soms krijgen plaatsen zelfs een nieuwe naam. Denk maar eens aan plaatsen in Oost-Europa die onder de communisten werden genoemd naar vaderlandse helden en later weer hun oorspronkelijke naam terug kregen. Zoals Sint-Petersburg > Leningrad > Sint-Petersburg.
Ook nemen plaatsen toe of af in belang. Een klein gehucht van weleer kan een grote stad zijn geworden en een voormalige buurgemeente hebben overvleugeld. Soms vervallen gemeenten tot buurtschappen. Sommige dorpen worden opgeslokt door steden en de naam vind je dan terug als stadswijk, straatnaam of zelfs helemaal niet meer. Dan hebben we nog verdwenen dorpen en verdronken plaatsen. Sommige plaatsnamen komen vaker voor dan je denkt, hetgeen nogal eens tot verwarring leidt. Om nog maar te zwijgen van verschrijvingen, fonetische spelling etc.
Met andere woorden, een historische plaatsaanduiding juist interpreteren is niet altijd een abc'tje.

Bij het Stadsarchief Amsterdam hadden ze die ervaring ook. De medewerkers kregen veel vragen van bezoekers naar aanleiding van duistere toponiemen. Dat was voor de voormalige gemeentearchivaris Simon Hart aanleiding om een kaartsysteem te maken met aangetroffen oude herkomstbenamingen en de juiste moderne benaming. Hiervan is inmiddels een lijst gemaakt. Die lijst is als PDF te downloaden en telt inmiddels maar liefst 1918 pagina's !!

Uiteraard is geen enkele lijst volledig. Ook niet eentje van bijna 2000 pagina's. Niet in de laatste plaats omdat deze lijst gebaseerd is op de Amsterdamse ervaringen. Voor de mensen die met de lijst niet geholpen zijn volgen enkele tips om zelf op onderzoek uit te gaan. Het Stadsarchief Amsterdam houdt zich aanbevolen voor aanvullingen.


Op internet zijn enkele handige sites te vinden met overzichten van Nederlandse plaatsnamen. Zoals Metatopos.org, met ongeveer 6500 plaatsnamen , op verschillende manieren gepresenteerd.

Erg handig is ook de Gemeente Atlas van Kuyper. Op de gedetailleerde kaarten per gemeente die zijn gemaakt in tussen 1865 en 1870 zijn vaak de kleinste gehuchten nog terug te vinden.

In z'n algemeenheid zijn oude kaarten vaak waardevolle hulpmiddelen bij herkomstonderzoek. Ook de website WatWasWaar biedt een groot aantal oude kaarten die behulpzaam kunnen zijn.

Op de website van het Netwerk Naamkunde is een speciaal hoofdstuk gewijd aan etymologie van toponiemen. Daarbij ook aandacht voor boerderijnamen. Boerderijnamen waren in het verleden vooral in Gelderland van belang als onderscheidend element. Vaak werden mensen zelfs naar de boederijnaam genoemd. Dit is onderwerp van een bloeiend speciaal onderzoekspecialisme van met name het Oostgelders Tijdschrift voor Genealogie en Boerderijonderzoek, het OTGB.



In de databank Namen en Naamkunde in Nederland en elders (NNN) van het Meertens Instituut kun je zoeken naar informatie over eigennamen. In dit documentatiesysteem is naamkundige en andere literatuur die vanaf 1987 gepubliceerd is inhoudelijk ontsloten. Je vindt er relevante informatie over afzonderlijke namen en over specifieke naamkundige onderwerpen. Aangezien de Nederlandse Voornamenbank en de Nederlandse Familienamenbank toch de aangewezen databanken zijn voor informatie over afzonderlijke persoonsnamen, leent NNN zich vooral voor het zoeken naar toponiemen (aardrijkskundige namen). Maar ook allerlei andere onderwerpen komen aan bod, zoals bijnamen en merknamen.
NNN is aan een plaatsregister gekoppeld, zodat eigennamen ook gelokaliseerd kunnen worden en bovendien kan men zoeken naar publicaties met betrekking tot een bepaalde plaats, bijvoorbeeld naar literatuur over de straatnamen in Amsterdam.
NNN concentreert zich op Nederland en streeft ernaar alles wat over Nederlandse namen geschreven is op te nemen. Maar NNN "en elders" is ook een ingang op belangrijke publicaties uit de omringende landen.

Wanneer je voorouders uit het buitenland komen kun je evengoed te maken krijgen met plaatsnamenproblematiek. Vaak nog verergerd doordat de ambtenaar, dominee of pastoor in kwestie bij het noteren van plaatsen van herkomst de neiging had minder precies te zijn naar mate de plaats verder weg was en de vreemdeling vaak ook nog eens een andere taal sprak.
In Frankrijk was de Franse Revolutie aanleiding om veel plaatsnamen te wijzigen. Gelukkig zijn er oude kaarten waarop de oude plaatsnamen te vinden zijn, en zijn er onderzoekers die lijsten aanleggen met oude plaatsnamen. In Migranten dossier@CBG is hier eerder aandacht aan besteed.

Er handig is verder de forum-website Exonyme - Vergessene Ortsnamen. Daar worden vergeten plaatsnamen uit de hele wereld gesignaleerd, gezocht en besproken. Daar een vraag stellen kan een goed idee zijn.


De benaming van een land, plaats of rivier in het eigen taalgebied wordt een endoniem genoemd. Een exoniem is de benaming vanuit een ander taalgebied. Dus Luik is het Nederlandse exoniem voor het Waalse endoniem Liége, en La Haye is het Franse exoniem voor het Nederlandse endoniem Den Haag.
Wikipedia geeft bijvoorbeeld een overzicht met buitenlandse benamingen voor Nederlandse en Belgische plaatsen onder de titel: Lijst van exoniemen. Zie daarnaast ook de Lijst van endoniemen.

Dit artikel is eerder gepubliceerd op 18 april 2011 in Methodiek dossier@CBG

Geen opmerkingen:

Een reactie plaatsen